Auteurs : Valérie Vandenabeele, in samenwerking met Eddy Timmers en Annemie Foubert, Agentschap Onroerend Erfgoed
In navolging van de intussen gekende subsidies voor natuurbeheer onder het nieuwe Natuurdecreet, vestigen we ook graag uw aandacht op vergelijkbare subsidies onder het nieuwe Onroerenderfgoeddecreet. Veel van de mogelijke subsidies voor landschappelijk erfgoed bestonden vroeger ook al, maar zijn nog zeer weinig gekend bij private eigenaars. Bijgevolg worden ze ook weinig gebruikt en daar mag verandering in komen… De subsidies of premies kunnen verkregen worden voor alle beheer, werken of diensten voor het behoud of herstel van erfgoed. Dit erfgoed moet wel onderdeel uitmaken van een beschermd goed of een erfgoedlanschap (https://geo.onroerenderfgoed.be).
Onderzoekspremie
Voor voorafgaand onderzoek naar de kwaliteit van bossen of houtige beplanting met erfgoedwaarde en de groeiplaats ervan, met inbegrip van de analyse van de impact van geplande werken, of voor onderzoek naar de kwaliteit van een historische gracht rond een kasteel kan de eigenaar of beheerder een premie krijgen. De premie bedraagt 80 % van de aanvaarde kostenraming en kan maximum 20.000 (excl. btw.) bedragen (= 80 % van 25.000). Deze premie kan men jaarlijks aanvragen, en kan bijgevolg over enkele jaren opgedeeld worden als het over heel hoge kosten gaat die niet noodzakelijk in een keer gemaakt moeten worden en in deelaspecten opgedeeld kunnen worden. Hetzelfde geldt ook voor bouwkundig erfgoed, waarbij ook voor volgende categorieën aan onderzoek jaarlijks een premie kan aangevraagd worden: energieaudit, (her)bestemmingsonderzoek of technisch onderzoek. Via https://www.onroerenderf goed.be/onderzoekspremie vindt men de richtlijnen i.v.m. betoelaagbaarheid terug (hoewel deze voorlopig enkel op maat van bouwkundig erfgoed zijn uitgeschreven, men is echter bezig met een update) en het aanvraagformulier of link naar het e-loket. Let op: De uitbetaling van de onderzoekspremie moet nog eens apart aangevraagd worden binnen 2 jaar na toekenning van de premie. Als het onderzoek vertraging oploopt, kan de aanvraag ook voor 2 jaar verlengd worden, mits motivatie waarom het onderzoek niet uitgevoerd kon worden.
Regulier of dagelijks onderhoud
Voor zover het onderhoud impact heeft op de erfgoedwaarden, vb niet het kuisen van de dakgoot of boenen van houtwerk, maar wel maaien van het gras(perk), scheren van hagen… kan de eigenaar of beheerder (erfpachter, huurder, vruchtgebruiker…) een financiële ondersteuning krijgen per activiteit voor dagelijks onderhoud. Daarnaast dienen de onderhoude erfgoedwaarden voor te komen op de vastgestelde lijst met forfaitaire werkzaamheden.
“Voor zover het onderhoud impact heeft op de erfgoedwaarden, vb maaien van het gras(perk), scheren van hagen… kan de eigenaar een financiële ondersteuning krijgen”
De werken worden ofwel voor 40% van de gemaakte kosten/facturen gesubsidieerd (zie 2 procedures), ofwel vraagt men het forfaitaire bedrag, die is terug te vinden op: https://www.onroerenderfgoed.be/erfgoed premie. Dat kan bv. interessant zijn als men de werken zelf wil uitvoeren. De forfaitaire lijst bestaat uit 9 categorieën, waarvan die van belang voor natuurbeheer de volgende zijn:
Beheer van houtige begroeiingen
- Aanplanten van houtige begroeiingen;
- verbetering en bescherming van de groei plaats;
- onderhoud van bomen; onderhoud van hagen,
- heggen en hout kanten;
- kappen, ruimen en vervoeren van organisch materiaal.
Beheer van grasland, heide en akkergewassen
- Beheer van kruidige vegetaties;
- onderhoud van grasland, gazon en ruigte;
- heidebeheer;
- begrazing;
- veekering.
Beheer van poelen, vijvers, grachten, sloten en waterlopen
- Aanplanten van riet, moeras- en andere waterplanten;
- aanbrengen van andere vormen van oeverbeschoeiing;
- maaien en afvoeren van maaisel afkomstig van vochtige percelen (trilvenen, moeras, zeggevegetaties, rietland);
- onderhoud van poelen, vijvers, grachten, sloten en waterlopen.
Wegen en paden
- Aanleggen en onderhouden van wegen en paden;
- onkruidbestrijding;
- andere (objecten ter ontsluiting,…).
.jpg)
Beheers- of herstellingswerken
In tegenstelling tot de reguliere beheersubsidies geldt deze premie voor periodieke onderhoudswerken en beperkte beheers maatregelen. De voorwaarden zijn dezelfde als voor de premies voor regulier onder houd, maar er is geen lijst.
Ontsluitingswerken voor open erfgoed
Er is een aparte premie van 20% van de gemaakte kosten die men kan aanvragen voor ontsluitingswerken gericht op een verbeterde inhoudelijke of fysieke ontsluiting van het beschermd goed. Deze moeten als doel hebben dit te laten erkennen als open erfgoed.
2 Procedures
Bovenvernoemde reguliere en periodieke beheerspremies kunnen via 2 aanvraagprocedures bekomen worden. De procedure bepaalt ook het bedrag.
Standaardprocedure
De standaardprocedure voor de aanvraag van een erfgoedpremie is bedoeld voor (periodieke) onderhoudswerkzaamheden en beperkte beheersmaatregelen. In de standaardprocedure zijn de administratieve last en de doorlooptijd tot een minimum herleid. Je mag pas beginnen met de werken na de toekenning van de premie. We onderzoeken de aanvraag en nemen binnen de 90 dagen een beslissing. Als de werken zijn uitgevoerd (uiterlijk binnen 2 jaar), moet je een aanvraag tot uitbetaling doen. Binnen de 90 dagen behandelen we deze aanvraag en betalen we de premie uit.
De premie kan voor een maximaal bedrag van 25.000 (excl. btw) aangevraagd worden. Let op: in geval men zich baseert op de kostenraming, is de premie zelf dus 40% van die 25.000.
Meer informatie over de aanvraag via: https://www.onroerenderfgoed.be/standaard procedure-voor-een-erfgoedpremie.
Bijzondere procedure
Het voordeel is dat deze premie geen plafond heeft, maar er is wel een lange termijn voor de goedkeuring. Deze goedkeuringstermijn hangt af van het voorziene budget; de wachtlijst staat vandaag op 5-6 jaar. Deze procedure wordt normaliter gevolgd voor complexere restauratiewerken of wanneer de kostprijs hoger is dan 25.000 en niet over een paar jaar verdeeld kan worden. Vaak gaat men ze ook aan voor complexere zaken en is er een beheersplan nodig. Wie een beheersplan heeft, krijgt ook voorrang in de lijst.
Aanvullende premies
Bovenstaande reguliere of periodieke beheerpremies kunnen verhoogd worden in volgende gevallen.
Aanvullende premie goed beheer
“De eigenaar of beheerder die het erf goed zelf gedurende 6 jaar goed heeft onderhouden, kan deze aanvullende premie aanvragen.”
Nieuwe eigenaars kunnen dus geen aan vullende premie aanvragen omdat ze het onderhoud niet zelf uitvoerden.
Ze kan enkel bekomen worden voor ‘definitief’ beschermd (landschappelijk) goed. Tevens moet men een beheersplan hebben, tenzij vb. parken die alleen als monument beschermd zijn. De premie wordt dan met 10% verhoogd.
Goed onderhoud is een combinatie van regelmatige inspecties, preventieve acties en, indien nodig, herstellingswerken. Vb. historische gazon maaien, haag snoeien enz. Goed onderhoud betekent ook dat je regelmatig de toestand van je erfgoed inspecteert. Je kijkt na of er gebreken zijn (vb. zieke bomen) en voert de nodige ingrepen uit om het in goede toestand te houden, het knotten van een knotboom, het scheren van hagen, het maaien en afvoeren van het maaisel van grasland en wegbermen.
Het aantonen van goed beheer (alvorens dit idealiter in de eerste 6 jaar van een beheersplan opgenomen is) kan op 2 manieren:
- Middels een logboek (treedt pas in werking op 1 januari 2025), dat aangeeft wanneer welke werken gedaan zijn. Een foto kan bewijs zijn, facturen zijn beter.
- Anders (en in afwachting van de decretale inwerkingtreding van het logboek) kan men een toestandsrapport bij de premie aanvraag steken waarin een opsomming staat van de werken van de afgelopen 6 jaar met bewijsmateriaal van voor, tijdens en na.
Een werkgroep evalueert dan of het bewijs materiaal voldoende gemotiveerd is om aan spraak te maken op de aanvullende premie. In de werkgroep zitten ook specialisten landschappelijk erfgoed. Meer informatie via: https://www.onroerenderfgoed.be/aanvullende-erfgoedpremie-voor-goed-onderhoud
Via de website https://www.onroerenderf goed.be/het-onderhoudslogboek vind je een overzicht van hoe je zo’n toestandsrapport voor bossen, KLE’s, vijvers, graslanden, tuinen, slikken schorren, duinen, moerassen, heides, hagen enz. kan opstellen.
Aanvullende premie ZEN
Indien de premie een erkend ZEN-monument betreft (Zonder Economisch Nut), kan de verhoging van 20% aangevraagd worden. Dit betreft dus in principe ook alle natuur die geen economische opbrengst levert, bv. een monumentale boom, brugje, vijver, arboretum,…
Aanvullende premie ontsluiting
Voor erkend open erfgoed kan je een verhoging van 20% krijgen voor beheers maatregelen, werkzaamheden of diensten die noodzakelijk zijn voor het behoud of de herwaardering van erfgoedkenmerken en -elementen van het beschermd goed.
De criteria voor open erfgoed vindt men hier terug: https://www.onroerenderfgoed.be/ een-erkenning-als-open-erfgoed-aanvragen. Er zijn in feite 4 voorwaarden waaraan voldaan moet zijn: - uitleg voor bezoekers voorzien;
- minimum 2 verschillende doelgroepen;
- inspirerend voor Vlaanderen;
- goed is integraal toegankelijk.
Deze criteria moeten opgenomen en geargumenteerd worden in de aanvraag. De aanvraagprocedure open erfgoed vindt men hier terug: https://www.onroeren derfgoed.be/een-erkenning-als-open-erf goed-aanvragen. Indien men een beheers plan opmaakt, kan deze best in de aanvraag van het beheersplan opgenomen worden, i.p.v. apart aan te vragen.
N.v.d.r. De criteria van deze premie zijn nog niet afgestemd op landschappelijk erfgoed, maar daar wordt aan gewerkt.
Aanvullende premie stichting of vereniging
Stichtingen of verenigingen die voldoen aan volgende cumulerende voorwaarden, kunnen 10% aanvullende premie vragen.
- De stichting of vereniging met rechtspersoonlijkheid heeft het herstel en beheer van beschermde goederen en erfgoed landschappen als doel.
- Deze onroerende goederen zijn voor een periode van minstens 5 jaar schriftelijk toegewezen aan die stichting of vereniging.
- Minstens de helft van de beheerde gebouwen zijn beschermd.
“De eigenaar of beheerder kan in ruil voor restauratie en onderhoudswerken een belastingvermindering krijgen.”
Vermindering personenbelasting
De eigenaar of beheerder kan in ruil voor restauratie en onderhoudswerken een belastingvermindering van 40% krijgen, op maximum 25.000 van de aanvaarde kostenraming (ofwel 10.000). Enkel werken uit een goedgekeurd beheersplan of uit een vaste lijst komen hiervoor in aanmerking, alsook voorafgaand onderzoek voor voorvermelde werken. Voor landschappen omvat de vastgestelde lijst deze werken:
- Aanplanten van houtige begroeiing: planten van streekeigen haag- of bos- plantsoen, hoogstammige bomen, hoog stamfruitbomen of knotbomen (inclusief plaatsen van boompalen);
- bescherming van de boomspiegel: plaatsen van boomkorf of boomrooster, plaatsen van veebescherming;
- snoeien, knotten en scheren van bomen (uitgezonderd veteraan- en monumentale bomen), hagen, heggen, houtkanten en kappen van hakhout;- extensief beheer van soortenrijke akker vegetaties;
- maaien van grasland, ruigte, moeras, rietland, wegberm en heide;
- ruimen van poelen, vijvers, spaarvijvers, grachten, sloten en waterlopen.
Deze belastingvermindering kan niet gecumuleerd worden met andere onroerenderfgoedpremies. Ze kan echter wel gecumuleerd worden met de subsidies uit het natuurdecreet tot maximum 100% van de kosten.
Aankoop en schenking
Dit belastingvoordeel is enkel van toepassing voor woningen of bouwgrond met als doel er te wonen. En geldt dus jammer genoeg niet voor landschappen.
“Het belastingsvoordeel voor aankoop en schenking is enkel van toepassing indien men er gaat wonen.”
Ook dit belastingsvoordeel is niet cumuleerbaar met andere erfgoedpremies of de vermindering op de personenbelasting.
Erfgoedlening
Elk geïnventariseerd erfgoed of onderdelen van beschermde stads- of dorpsgezicht die vanop de openbare weg waarneembaar zijn, komen in aanmerking voor een erfgoedlening.
De lening voor particulieren is een consumentenkrediet, de lening voor ondernemers is een investeringskrediet. Men kan de lening aanvragen om herstellingswerken uit te voeren, niet voor de aankoop van een goed. Het goed dient een beschermd onroerend erfgoed te zijn (ook landschap pelijk) of gebouwen die opgenomen zijn in de vastgestelde inventaris van bouwkun dig erfgoed. Het is het Participatiefonds Vlaanderen die dan een lening geeft voor bedragen tussen 25.000 en 250.000 met een minimale eigen inbreng van 20%. De intrestvoet bedraagt 1% en de looptijd varieert van 3-20 jaar.
Enkel de lening voor particulieren (consumentenkrediet) kan gecombineerd worden met de vermindering op personenbelasting of goedgekeurde erfgoedpremie. Je kan de lenig echter niet gebruik voor prefinanciering.
Het aanvraagformulier is hier terug te vinden: https://www.onroerenderfgoed.be/ erfgoedlening-consumentenkrediet https://www.onroerenderfgoed.be/erfgoed lening-investeringskrediet
N.v.d.r. De lening kan in principe ook voor landschappelijk beschermd erfgoed, maar de bijzondere voorwaarden focussen op dit moment enkel op bouwkundig erfgoed.
Wie geeft toelating?
Art. 6.2.3 t.e.m. 6.2.6 van het onroerend- erfgoedbesluit van 16 mei 2014 (BVR betreffende uitvoering van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013) maken melding van toelatingsplichtige werken in beschermde monumenten, beschermde stads- en dorpsgezichten, beschermde cultuurhistorische landschappen en bescherm de archeologische sites. Is er een beschermingsbesluit, dan wordt deze lijst hernomen en aangepast op maat van het beschermde gebied. Met moet dus rekening houden met beide lijsten om te weten waarvoor een toelating gevraagd moet worden betreffende erfgoed.
Let op: in landschappen kan het ook zijn dat voor bepaalde werken een omgevings-, of stedenbouwkundige vergunning moet aan gevraagd worden bij de gemeente of Natuur en Bos van de Vlaamse Overheid.
Voor wat betreft erfgoed, zijn er 2 mogelijke instanties die de toelating moeten verlenen:
- Erkende onroerenderfgoedgemeente: verleent toelating voor alle werken uit het beschermingsbesluit en andere toelatingen voor zover zij niet in beheersplan zijn opgenomen. AOE geeft advies in het kader van een omgevingsvergunning.
- Agentschap Onroerend Erfgoed (AOE): verleent alle toelatingen als er geen erkende onroerenerfgoedgemeente is voor de toelatingen die via een erfgoed beheersplan zijn opgenomen.
Heb ik een beheersplan nodig?
Voor sommige erfgoedpremies heeft men een beheersplan nodig:
- Voor werken in een cultuurhistorisch landschap;
- voor werken in een archeologische site;
- voor werken in een stads- of dorpsgezicht;
- voor werken in een erfgoedlandschap.
Een beheersplan is niet nodig voor werken aan een beschermd monument, ook niet als het in een cultuurhistorisch landschap, archeologische site, stads- of dorpsgezicht of erfgoedlandschap ligt.
Een beheerplan is ook nodig als men 2 of meer gespecialiseerde werken wil uitvoeren.
Eveneens heb je een beheersplan nodig als je aanspraak wil maken op:
- een erkenning als ZEN-erfgoed;
- de verhoogde premie als open erfgoed; premies voor cultuurgoederen die niet vermeld zijn in het beschermingsbesluit;
- een meerjarenpremieovereenkomst;
- een verlaging van verkooprecht of schenkbelasting;
- vermindering personenbelasting bij werken die niet opgenomen zijn in de lijst van vastgestelde werken, voor landschappelijk erfgoed gaat het om volgende:
• aanplanten van houtige begroeiing: planten van streekeigen haag- of bosplantsoen, hoogstammige bomen, hoogstamfruitbomen of knotbomen (inclusief plaatsen van boompalen);
• bescherming van de boomspiegel: plaatsen van boomkorf of boomrooster, plaatsen van veebescherming;
• snoeien, knotten en scheren van bomen (uitgezonderd veteraan- en monumentale bomen), hagen, heggen, houtkanten en kappen van hakhout;
• extensief beheer van soortenrijke akkervegetaties;
• maaien van grasland, ruigte, moeras, rietland, wegberm en heide;
• ruimen van poelen, vijvers, spaarvijvers, grachten, sloten en waterlopen.
Meerdere premies aanvragen
Men kan normaal 1 erfgoedpremie standaardprocedure per jaar aanvragen per goed of op zichzelf staand geheel. Voor beschermde cultuurhistorische landschap pen kunnen 2 erfgoedpremies standaard procedure voor het exterieur aangevraagd worden.
“Er kunnen meerdere premies per jaar gevraagd worden voor verschillende groepen werken of gebieden.”
Volgende 4 groepen landschappelijk erfgoed worden als op zichzelf staande gehelen beschouwd:
- Het wordt apart opgesomd of vermeld in een beschermingsbesluit;
- de bescherming is apart gebeurd of in een aparte fase;
- de klassieke landschapseenheden: bos, grasland, historisch permanent grasland, akkerland, heide, moeras, ruigte, duin, slikken en schorren, parken, tuinen, waterpartijen (buiten slotgracht) en kleine landschapselementen (als één structuur);
- historische structurele onderdelen die afzonderlijk fysiek herkenbaar zijn, vb: motten, eendenkooien, ommuringen, dijken, hoogstamboomgaarden, kastelen, forten, bunkers, bakovens, kapellen, ijskelders, kapelbomen, grensbomen, dreven, grotten, historische wegen, paden…
Het is de bedoeling dat deze elementen per groep aangeduid worden. Maar men kan dus voor elke groep een premie aanvragen en zo dus cumuleren. Zo kan men maximaal 4 premies per jaar cumuleren. Indien men een beheersplan opmaakt, is het handig om hier reeds rekening mee te houden.
Bv. een eigenaar van een kasteeldomein in een cultuurhistorisch landschap heeft 50 ha. Het geheel is beschermd: kasteel, ijskelder, park, bossen, graslanden, rozentuin en ha gen. De eigenaar kan een premie cumuleren op volgende manier:
- Het kasteel, de ijskelder, het park en de graslanden zijn apert vermeld in een beschermingsbesluit, hiervoor kan men een eerste premie aanvragen dat jaar.
- Het park, bossen, graslanden, rozentuin en hagen zijn klassieke landschapseenheden, hiervoor kan men een tweede premie dat jaar aanvragen.
- Het kasteel, ijskelder, park, bossen, graslanden, rozentuin en hagen zijn historische structurele onderdelen die afzonderlijk fysiek herkenbaar zijn, hiervoor kan men een derde premie aanvragen dat jaar.
Andere erfgoedfinanciering buiten het agentschap
Er zijn nog andere instanties die alternatieve financiering aanbieden:
- De projectrekening van Herita: Herita mag fiscale attesten uitreiken. Dat geeft potentiële donateurs een extra duwtje in de rug om jouw erfgoedproject financieel te steunen met een gift.
- Projectoproepen en andere ondersteuningsfondsen van de Koning Boudewijn stichting.
- Alternatieve financiering begeleid door de Vlaamse Erfgoedkluis
